Сборникъ за Народни Умотворения, Наука и Книжнина, кн. VIII, 1892

М. Цѣпенков

 

III. Народни умотворения

 

1. Тълкувания на природни явления, разни народни вѣрвания и прокобявания

 

 

Отъ Прилѣпъ.

Записалъ М. К. Цѣпенковъ.

 

 

1. Кога да се зáбаит на нéкоіа жéна мáжот іе на тýгьина, кье му нáполни гáкьите со слáма и кье и пречéкори нá една грéда, како кóнь гьоа да вьáва и кье рéчи: „како што сет вьáвнати гáкьиве на грéдава, тáка да вьáвнит мáжот ми конь и да си дóіди от тýгьина.

 

 

142

 

2. Кóга беф дéте, ме пýшти една жéна да іе кýпам за пет пáри бéсни бýбалкьи. И тýриф во диви́тчето во мурéкьепо и со тоі мýрекьеп му пи́шав кни́га за на мáжа іе, за да си дóідит от тýгьина. Іа посóлифме кни́гата на пи́смото со трóшка зéмьа од мрáвьалник и кога іа пи́шуаф ме нáтера да рéчам вáка: „Како бéснеат бубáлкьите, тáка да бéснеит домáкьин ми и да си дóіде дóма.”

 

3. За да не сé варит лéкьата, [1] знáіале éдни да іа зáтолкнат, гьоа за, да не сé варит. Еве како мý праат: Кога кье зáвѫрзит леп во шишáркьите, кье пóіде нéкоі дýшман на тоі што си іа пóсеал и кье зéмит двá камна та кье іа тóлкнит нá корен шишаркьите и нéпендек било. Ич пòсле не се варела лéкьата. За да не мý вати мéсто затолкнуаньето, éдни знáеле гьоа да іе бáет на лéкьата вáка: кога кье и́звадит лéкьа за сéме да сéи, кье му іа клáит пред волóіте што кье іа ораат ни́вата за да іа здýшат со мýцкьите и пóсле кье іа пóсеит. Ако нéмаат рáбота, нéка си іа затолкнýаат душманите кóлку да сáкаат, таіа пáк кье се вáрела.

 

4. Коі кье пóсадел óреф или тóпола, кога кье се здебéлел кóренот од ниф колку вратот от сáдачо, кье умрел.

 

5. На бáдник кье пóідат со сéкира каі тие дѫ́рвьа што нерáгьаат, за гьоа кье и сéчат и кье и плáшат вака: Кье крéни стóпано секьи́рата, за да го прéсечи дѫ́рвото и кье му вéли: „Кье рáгьаш óвошкьи, бре дѫ́рво, али кье те сéчам и кье те гóрам?” Тáка вéли до три́ пати и в гóдина кье се турело [2] од рóт.

 

6. Кога кье растóариш нéкоі дóбиток (мáгаре) со дѫ́рва, нe чи́нело да стóіат растоáрени дѫ́рвата мнóгу врéмe, чýнки му се растворýале сáдна [3] мнóгу по гѫ́рбот од доби́токо.

 

7. Прáчкьите лози́нкои не чи́нело да се гóрат в óгон до Дýовден, оти пѫрвнéіало [4] лозьето.

 

8. За да непѫ́рвнеит лóзьето, чи́нело од Бóжикь до Вóдици да нé перат жéните кошýлите.

 

9. Кога да бýричкат éдин чóек во óгнот, не чи́нело да буричкат и́ друк, оти кье се скáрале.

 

10. Кога го мéсат лéбо едни жéни, му шмýкат кáко [5] на кóнь кóга да го плáшат дéцата, за да скьиснит бѫрго.

 

11. Éдни лýге нóктите кога и сéчат, кье си и клáат во пóіасот исечéните краіоі, за да му се нáідат за на тоі век, за да се брáнат от пци́те, како со кáменье.

 

12. Нéкоіе мóмче или мóма, ако óдит со едéн чóрап, на еднатá нóга обýіена, а дрýгата собýіена, не кье можи да се óжени или óмажит.

 

13. Да ти пóдаіел [6] чóіек рáкиіа или вино во чáша за да се нáпиіеш, ако се óпиіеш му би́ла тéшка рáката на чóіекот. Зáтоа трéбело пѫ́рво да іа óстаиш чáшата на земи, да пóсле да іа и́спиіеш.

 

14. Кога да и́маш лýгье нá-гости, да не и пýшташ дýри не си и́змиіат раце, за да не ти зéмат дáрот и бери́кетот от кýкьата.

 

15. Кога да вѫ́рни дош и сóнце да грéи, егьупците се жéнеле.

 

16. Кога да и́мат чóек гости, ако сáкат да му нéпара іáдат и пѝіат, нéпендек би́ло, да зàкачи зáпоіас éдна лáіца акчи́іата, што гóтвит мáнджа, и тóлкуа беше. Нéпара кье іáдат и кье пи́іат.

 

 

1. Леща.

 

2. Тýрени сет оті  éмиш годинáава дѫрвьата — казватъ когато дърветата сѫ  родили изобилно плодове. Въ града често и іемиш.

 

3. Сáдно — рана. Ми сáдноса магарето — покри се съ рани.

 

4. Изредяватъ гроздоветѣ.

 

5. Сѫщо и као.

 

6. Въ подаіел се чува іе кога се чете полека въ разговора токурѣчи е подаел.

 

 

143

 

17. Кога кье се чéшлат нéкоі, ýште нéклаіен чéшело нá глаа, кье го ýкнит три́ пати, за да не му сé стóрат стрýпье.

 

18. Околý гуша кóга кье се пóчешат нéкоі чоек, кье си іа ýкни рáката, за да не и́зваит зáушка. [1] Било гьоа укáньето за áрно.

 

19. Жéна што нóси пѫ́рстен нáрака и да кóлни дéцата, не и вáкьало клéтвата, а ако нé носи — кье и вáкьало.

 

20. От кога кье рýчаш или вéчераш, ако ти óстанат мнóгу трóшкьи, покажýало рáниш или кье рáниш си́раци.

 

21. Два-трóіца да се пóгоди без да сáкаат да си глéдаат рáцете и да рéчат: види іае какви́ рáце; дрýгио: какви́ пѫ́рсти, и трéкио тáка да речи, тоа било гьоа и зборýале нáгде нéкоі лýгье. [2]

 

22. На нéкоіа жéна, от каи [3] си рáботи да му се сóпаши опрéгачо [4] и да му пáдни тоа би́ло ни́шан, оти кье рóдела некоіа жéна от кýкьата, или од надвор дéте.

 

23. Сéлцката жéна се вáкьат за плýго во зи́ме кога нé орат и кье рéчи: „како што нé ора плýгов сéга во зи́ме, тáка да не сé парам [5] и іас во лéто.”

 

24. Верýаат, оти тóкмо на четири́сетте дни на умрéнио, кье му се пýкнеле óчите во грóбо и кье дóідела една зми́іа, за да му и пи́іет.

 

25. Во по-старо време — има и сега — по селата му клáваат по едно рýпче стáро во ýстата на ýмренио. Тоа би́ло áрно за ýмренио, за на тоі век, да си плáти нéкоі борч, каі што нé платил.

 

26. Умрен чоек тóарен да нóсиш нá конь или ф кола, мнóгу бил тéжок и мáчен за доби́токо. Клаі му една рака зéмьа и ке се стóрел мнóгу лéсен, оти кье го при́имала зéмьата.

 

27. Бóлва во сéчка не чинело да óтепаш, оти во лéте кье те сéчат или шти́пат мнóгу бóлвите.

 

28. На кольето што сноет некоіа жена, от кога кье и óткорнит óд земи, кье и нáполнит дýпките со вóда, за кога кье ткáит со мáлку іаток да ну се наполнит плáтното и соáлката да бéга како вóда.

 

29. От кóга кье го нáвиіат крóсното, кье му зáтнит четирите дупки от крóсното со нешто и тóа би́ло нéпендек, за да се пóлни со мáлко іáток плáтното.

 

30. От кога кье го донáвие платното навивáлката, кье го вѫ́рли стáпчето до каі што мóжи и кье рéчи: „до каі што пóіде стáпчето скраіа, по тóлку да ткаі плáтно на ден таіа (жéната што го и́мат).”

 

31. Нóвите нéвести даруаат свéкроро и свекѫ́рвата со по éдна кóшула неотгѫ́рлена, за да а нóсат и како што кошýлата не ет отгѫрлена, така ýстата да не іа отвораат за да іа караат невéстата.

 

32. Дéте рýлче, одви́ено от пéлените да го дѫ́ржиш в рáца, ако и дѫ́ржиш нóзете фкѫ́рстени, мáіка му бѫ́рго кье остáнела тéшка.

 

33. Кога да плáчи рýлче: „маа” маікьа му кье рóдела жéнцко; а ако па рéче: „тáа” (тáтко) — мáшко.

 

34. Едни жéни и и́наку го толкýаат. [6] Ако речи: „маа”, маіка му пóекье кье живéіала; а ако рéчи: „тáа”, тáтко му пóекье кье жи́веит от мáіка му.

 

 

1. Гѫлка. На развита гълка, скрофулъ, освѣнъ зàушка казватъ още Жéлка. Жéлкаф — сараджливъ, скрофулозенъ.

 

2. Ср. нататъшния откѫсл. № 56.

 

3. Дордѣто, докато.

 

4. Прѣстилка. Ýнечка — въ града, óпрегѫч — по селата.

 

5. Се потпарýаат, т. е. възпалватъ се отъ горѣщина, потъ и триене мекитѣ части отъ тѣлото, особито дѣто има ципи.

 

6. Нѣмаме тая дума въ говора, употрѣбихъ ѭ отъ нѣмай-кѫдѣ: вéлат.

 

 

144

 

35. Кога спи́іе дéте рýлче, ако го бáкнит нéкоіа тугьа жéна, кье му го зéмала сóнот. За да нé му го зема, трéбало трóа плýнка со пѫ́рсто да му клаі на дéтето в ýста и пóсле кье си спиіело како іагне.

 

36. Кога лáчат дéте óд боска, кье го ýдри три́ пати со сукáлото мáіка му по гас и кье рéчи три́ пати: „лáч бáіче [1] од óфца.” Пóсле кье отѫ́ркалит мáіка му éдно крáваіче, со блáго намáчкано, од огни́штето дó врата, и кье го натера да си го зéми само дéтето, за да си іáди. И от тóа нéпендек било, вéднаш кье се отлáчело.

 

37. На зáі сонце не чи́нело да іади дéте лéп, чунки тóгаі идат чáфкьите, да умот на дéтето кье му лéтал по чáфкьите.

 

38. Дéте кога да пáдни нáземи тѫрчáекьум, кье си нáідело пáри, вéлат бабите; а кога кье си пóткаса іáзико, кье іáдело мéсо или риба. „Ако синко, ако си го пóткаса іáзико, кье му рéчат, кье ми іáдиш и мефце.”

 

39. На дéте мáлечко дури нéстори годи́ната, не чи́нело да му се прéсечат нóктите, чýнкьи кога кье порáстело, кье крáдело.

 

40. Дéте, да не се ýрочи, го нацѫрнýат на чéлото и му ши́іат еден чéсен лук на кáпата, или от кѫрт рака [2] и друзи мнóгу рáботи: сѫ́рвчиньа, сабьи́чиньа от срéбро, пиштóлчиньа, алтѫ́нчиньа Елена и Кóстадин и др.

 

41. За сáпуно кога да прáат, кье му óбесат éдна глáіца лýк, за да нé се урóчуа.

 

42. За да не урóчуаш дéте, или и́манье кóга да ви́диш, трéбало да си пóплукаш ф пáзуа и нòктите от пѫ́рстите да си и ви́диш.

 

 

1. Агне, което водѭтъ малкитѣ дѣца укротено подирѣ си.

 

2. Къртица.

 

 

[Previous] [Next]

[Back to Index]